प्रस्तुत महाराष्ट्रावर कविता ही सह्याद्रीच्या कणखरतेचा, संतांच्या भक्तीमार्गाचा आणि कष्टाळू बळीराजाच्या मातीचा गौरव करणारी एक नितांतसुंदर रचना आहे. ही भूमी केवळ भूभाग नसून स्वाभिमान आणि त्यागाचे मूर्तिमंत रूप आहे.
गर्जतो सह्याद्री येथे, उभा स्वाभिमानी ढाल,
अरबी सागर चरण धुवूनी, देतो संथ सुरावट ताल.
कणखर पाषाणाची काया, हिरवा शालू नेसून,
उगवे तेज नव्या आशेचे, पूर्व दिशेला हसून.
संतांच्या ओव्यांतून पावे, प्रेमाची ही साधी रीत,
टाळ-मृदंगाच्या तालावरती, गुंजत राही भक्तीगीत.
पंढरीच्या त्या पाऊलवाटा, सांगे समतेचा विचार,
हृदयामध्ये भरुनी राही, करुणेचा पाझर अपार.
गडाकोटांच्या बुरुजांवरती, घुमतो इतिहासाचा नाद,
मावळ्यांच्या त्या निष्ठेला ही, भूमी देते सदाच साद.
रक्त सांडुनी राखियली जी, माती स्वातंत्र्याची शान,
न्याय अन् नीतीचे रक्षण, हेच आमचे जीवनगान.
गोदा, भीमा अन् कृष्णा या, अमृतधारा वर्षविती,
काळ्या मातीत घाम गाळूनी, शेते मोती पिकविती.
कष्टाला सन्मान जिथे तो, बळीराजाचा हा संसार,
हिरव्या स्वप्नांची ही शेती, समृद्धीचा खरा आधार.
भाषा गोड मराठी अमुची, अमृतातेही पैजा जिंके,
एकदिलाने चालू पुढे मग, संकटांचे मिटतील शंके.
अशा धरेला कोटी प्रणाम, वंद्य आमुची मायभूमी,
तुझ्याच सेवेसाठी अर्पित, प्राण, भावना आणि आम्ही.
महाराष्ट्रावर कविता आणि तिचा भावार्थ
या कवितेच्या सुरुवातीला सह्याद्रीची अढळ प्रतिष्ठा आणि अथांग अरबी समुद्राच्या लाटांचे निसर्गदत्त सौंदर्य रेखाटले आहे. सह्याद्रीचा कणखर पाषाण आणि त्यावर पसरलेली हिरवाई ही महाराष्ट्राच्या धैर्याचे तसेच सहनशीलतेचे दर्शन घडवते.
दुसऱ्या आणि तिसऱ्या कडव्यात महाराष्ट्राची सांस्कृतिक व ऐतिहासिक समृद्धी स्पष्ट होते. संतांनी दिलेली समतेची शिकवण, वारकरी संप्रदायाचा टाळ-मृदंग आणि गडाकोटांवरील बलिदानाचा इतिहास महाराष्ट्राला वेगळी ओळख मिळवून देतो. न्याय, नीती आणि स्वातंत्र्याची मूल्ये जपणाऱ्या पूर्वजांचा त्याग येथे अधोरेखित होतो.
शेवटच्या चरणांमध्ये गोदावरी, भीमा, कृष्णा या जीवनवाहिन्यांच्या साक्षीने घाम गाळणाऱ्या बळीराजाची महती सांगितली आहे. मराठी भाषेचे अमृततुल्य सौंदर्य जपत, संकटांवर मात करून एकजुटीने पुढे जाण्याचा आणि मायभूमीच्या चरणी सेवाभाव अर्पण करण्याचा दृढ संकल्प या रचनेतून व्यक्त होतो.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
या कवितेमध्ये महाराष्ट्राचे कोणते मुख्य पैलू मांडले आहेत?
या कवितेत सह्याद्रीचा निसर्ग, संतांची भक्तीपर समता, ऐतिहासिक गडकिल्ले, जीवनदायिनी नद्या, शेतकरी बांधवांचे कष्ट आणि मराठी भाषेचा गोडवा हे पैलू मांडले आहेत.
ही कविता कोणत्या प्रसंगी सादर करता येईल?
महाराष्ट्र दिन (१ मे), मराठी भाषा गौरव दिन, तसेच विविध सांस्कृतिक आणि शालेय स्पर्धांमध्ये ही कविता अभिवाचनासाठी अत्यंत उपयुक्त आहे.
कवितेतून कोणता मुख्य संदेश मिळतो?
आपल्या मातीचा आणि संस्कृतीचा स्वाभिमान बाळगून एकोप्याने कष्टाची कास धरावी आणि महाराष्ट्राच्या प्रगतीत योगदान द्यावे, हा संदेश या कवितेतून मिळतो.
