हिंदू पंचांगानुसार तूळ संक्रांती हा अत्यंत महत्त्वाचा आणि खगोलीय दृष्ट्या वैशिष्ट्यपूर्ण दिवस मानला जातो. या दिवशी सूर्यदेव कन्या राशीतून तूळ राशीत प्रवेश करतात. यंदा १७ ऑक्टोबर २०२६, शनिवार रोजी आश्विन महिन्यातील महासप्तमीच्या पवित्र तिथीला तूळ संक्रांती आणि नवपत्रिका पूजा एकत्र साजरी केली जात आहे. हा योग निसर्ग, कृषी आणि आदिशक्तीच्या उपासनेचा सुंदर संगम घडवून आणतो.
तूळ संक्रांती आणि नवपत्रिका पूजा: तिथी आणि शुभ मुहूर्त
पंचांग गणितानुसार १७ ऑक्टोबर २०२६ रोजी सूर्याचे तूळ राशीत संक्रमण सायंकाळी सुमारे ०७:५७ ते ०७:५८ च्या दरम्यान होणार आहे. संक्रांतीच्या दिवशी स्नान आणि दानासाठी पुण्यकाळ अत्यंत फलदायी मानला जातो:
- तूळ संक्रांती तारीख: १७ ऑक्टोबर २०२६, शनिवार
- संक्रांती पुण्यकाळ मुहूर्त: दुपारी १२:२३ ते सायंकाळी ०६:१५ पर्यंत
- संक्रांती महापुण्यकाळ मुहूर्त: दुपारी ०४:१८ ते सायंकाळी ०६:१३ पर्यंत
- नवपत्रिका पूजा वेळ: महासप्तमीच्या दिवशी पहाटे सूर्योदयाच्या वेळी (सुमारे ०५:५९ वाजता) नवपत्रिका पूजन आणि स्नान विधी करणे प्रशस्त मानले जाते.
(टीप: वेगवेगळ्या शहरांनुसार सूर्योदय व स्थानिक वेळेत काही मिनिटांचा फरक असू शकतो, त्यामुळे भाविकांनी आपल्या स्थानिक पंचांगाचा आधार घ्यावा.)
नवपत्रिका पूजा आणि तूळ संक्रांतीचा इतिहास व पौराणिक संदर्भ
नवपत्रिका पूजेची परंपरा ही मूलतः निसर्गातील वनस्पतींच्या माध्यमातून देवी दुर्गेच्या नऊ रूपांची उपासना करण्याची प्राचीन पद्धत आहे. यात केळी (कदली), हळद, बेल, डाळिंब, अशोक, मानकाचू, भात (धान्य), अळू (कच्चू) आणि जयंती या नऊ वनस्पती एकत्र बांधून त्यांना देवीचे रूप दिले जाते. पौराणिक मान्यतेनुसार, महिषासुराशी युद्धापूर्वी देवीने वनस्पतींमध्ये आपली शक्ती साठवली होती, त्यामुळे या दिवशी प्रकृतीची पूजा म्हणजेच साक्षात आदिशक्तीची पूजा मानली जाते.
दुसऱ्या बाजूला, तूळ संक्रांतीचा संबंध स्कंद पुराणातील कथांनुसार पवित्र कावेरी नदीच्या अवतरणाशीही जोडला जातो. या काळात खरीप हंगामातील धान्य पोटात तयार होत असल्याने शेतकरी धनधान्याची समृद्धी मिळावी म्हणून भूमी आणि सूर्याची कृतज्ञतापूर्वक आराधना करतात.
नवपत्रिका व संक्रांतीची शास्त्रोक्त पूजा विधी
या पावन दिवशी घरोघरी आणि मंदिरांमध्ये पुढीलप्रमाणे पूजा संपन्न केली जाते:
- पवित्र स्नान: सकाळी लवकर उठून तीर्थजलाने किंवा शुद्ध पाण्याने स्नान करावे. संक्रांतीच्या दिवशी नदीस्नान किंवा तीर्थस्नान महापुण्यकारक मानले जाते.
- सूर्याला अर्घ्य: तांब्याच्या पात्रातून जल, कुंकू आणि लाल फुले वाहून सूर्यदेवाला अर्घ्य द्यावे आणि गायत्री मंत्राचा जप करावा.
- नवपत्रिका स्थापना: नऊ वनस्पतींच्या फांद्या एकत्र बांधून त्यावर हळदीकुंकू लावावे, वस्त्र नेसवावे आणि गंगाजलाने अभिषेक करून त्यांची घटस्थापनेजवळ स्थापना करावी.
- शोडशोपचार पूजा: धूप, दीप, गंध, अक्षता आणि फुले अर्पण करून आदिशक्तीची आरती करावी.
- दानकार्य: संक्रांतीच्या पुण्यकाळात गरीब व गरजू व्यक्तींना वस्त्र, धान्य, गूळ, तीळ किंवा तांबे दान करण्याचे मोठे महत्त्व आहे.
महाराष्ट्रातील परंपरा आणि सण साजरा करण्याची पद्धत
महाराष्ट्रात नवरात्रोत्सवाचा सप्तमीचा दिवस मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. महासप्तमीच्या दिवशी तुळजापूर, कोल्हापूर, माहूर आणि वणी येथील शक्तिपीठांसह सर्वच देवी मंदिरांमध्ये विशेष अभिषेक आणि अलंकार पूजा केली जाते. शेतकरी वर्गात या काळात शेतात डोलणाऱ्या पिकांची पाहणी करून निसर्गाप्रती आदर व्यक्त केला जातो. घरातील घटस्थापनेजवळ नवपत्रिकेची पाने वाहून घरातील सुख-समृद्धीसाठी प्रार्थना केली जाते. तसेच सूर्याच्या संक्रमणामुळे ऋतूत होणाऱ्या बदलांचे स्वागत साधेपणाने आणि भक्तीभावाने केले जाते.
या दिवशीचा पारंपरिक नैवेद्य आणि भोजन
महासप्तमी आणि संक्रांतीच्या पर्वावर नैवेद्याला विशेष स्थान असते. महाराष्ट्रात या दिवशी प्रामुख्याने पुरणपोळी, कटाची आमटी, तांदळाची खीर आणि कुरकुरीत भजी असा पारंपरिक सात्त्विक स्वयंपाक केला जातो. काही घरांमध्ये देवीला पंचामृत, पेढे आणि ताज्या फळांचा भोग चढवला जातो. शेतातील नव्या पिकांचे तांदूळ आणि गूळ वापरून बनवलेला गोड भात देवाला अर्पण करण्याचीही प्रथा अनेक भागांत आढळते.
नवपत्रिका पूजा / तूळ संक्रांती शुभेच्छा संदेश
- तूळ संक्रांती आणि महासप्तमीच्या या मंगलदिनी आदिशक्ती व सूर्यनारायणाचे कृपाछत्र तुमच्या पाठीशी सदैव राहो. तूळ संक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा!
- निसर्गाचे नवरूप पूजणाऱ्या नवपत्रिका पूजेनिमित्त आपल्या घरात सुख, शांती आणि भरभराट नांदो, हीच सदिच्छा.
- सूर्यदेवाच्या राशी परिवर्तनासोबत तुमच्या आयुष्यातील सर्व अंधकार दूर होऊन प्रगतीचा नवा प्रकाश पसरो. तूळ संक्रांतीच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा!
- महासप्तमीच्या पावन पर्वावर प्रकृतीची नऊ रूपे तुमच्या संपूर्ण कुटुंबाला उत्तम आरोग्य आणि ऐश्वर्य प्रदान करोत.
- दानधर्म, साधना आणि भक्तीचा संगम असणाऱ्या या पवित्र दिवशी तुमचे जीवन समाधानाने भरून जावो. संक्रांतीच्या शुभेच्छा!
- दुर्गा मातेचे तेज आणि निसर्गाचे वरदान तुमच्या घरावर सदैव बरसत राहो. नवपत्रिका पूजेच्या मंगलमय शुभेच्छा!
- बळीराजाच्या शेतातील पिकांप्रमाणे तुमचे जीवनही आनंदाने आणि समृद्धीने डोलत राहो. तूळ संक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा!
- नवपत्रिका पूजन आणि तूळ संक्रांतीचा हा पवित्र सण आपल्या सर्वांच्या आयुष्यात नवीन ऊर्जा आणि यश घेऊन येवो!
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
तूळ संक्रांती २०२६ कधी आहे?
तूळ संक्रांती शनिवार, १७ ऑक्टोबर २०२६ रोजी आहे, ज्या दिवशी सूर्यदेव कन्या राशीतून तूळ राशीत प्रवेश करतील.
नवपत्रिका पूजेमध्ये कोणत्या वनस्पतींचा समावेश असतो?
नवपत्रिका पूजेमध्ये केळी, हळद, बेल, डाळिंब, अशोक, अळू (कच्चू), मानकाचू, धान्य (भात) आणि जयंती या नऊ पवित्र वनस्पतींचा समावेश असतो.
तूळ संक्रांतीच्या दिवशी दानाचे काय महत्त्व आहे?
संक्रांतीच्या पुण्यकाळात अन्नधान्य, गूळ, वस्त्र आणि तीळ दान केल्याने घरात समृद्धी येते आणि सूर्यदेवाचा विशेष आशीर्वाद मिळतो अशी धार्मिक श्रद्धा आहे.
