हिंदू धर्मपरंपरेमध्ये सूर्याच्या राशी परिवर्तनाला संक्रांती म्हणून विशेष महत्त्व दिले जाते. अश्विन महिन्याच्या उत्तरार्धात जेव्हा भगवान सूर्यदेव कन्या राशीतून तूळ राशीमध्ये प्रवेश करतात, तेव्हा तुला संक्रांती साजरी केली जाते. हा काळ ऋतूबदलाचा आणि निसर्गात समतोल साधणारा मानला जातो. या शुभदिनी सूर्यदेवाची भक्तीभावाने उपासना केल्यास आरोग्य, दीर्घायुष्य आणि मनःशांती लाभते, अशी धार्मिक श्रद्धा आहे.
तुला संक्रांती २०२६ तारीख आणि शुभ मुहूर्त
पंचांगानुसार यंदा तुला संक्रांती शनिवार, १७ ऑक्टोबर २०२६ रोजी साजरी होणार आहे. या दिवशी सूर्यदेवाचे तूळ राशीत संक्रमण होणार असून ज्योतिषीय पंचांगानुसार महत्त्वाच्या वेळा पुढीलप्रमाणे आहेत:
- संक्रांतीचा दिवस: १७ ऑक्टोबर २०२६, शनिवार
- संक्रमण क्षण: संध्याकाळी सुमारे ७:५१ ते ७:५७ च्या दरम्यान
- संक्रांती पुण्य काळ: १७ ऑक्टोबर दुपारी ११:५३ ते संध्याकाळी ५:४५ पर्यंत
टीप: प्रत्येक शहराच्या सूर्योदयानुसार आणि भौगोलिक स्थानानुसार स्थानिक पंचांगात काही मिनिटांचा फरक असू शकतो, त्यामुळे भाविकांनी आपल्या भागातील स्थानिक पंचांग तपासून वेळेची खात्री करावी.
इतिहास आणि पौराणिक महत्त्व
ज्योतिषशास्त्रात एकूण बारा संक्रांतींचा उल्लेख येतो, त्यापैकी मकर, मेष, कर्क आणि तुला या संक्रांतींना प्रधान मानले जाते. तूळ राशीचे चिन्ह ‘तराजू’ म्हणजेच समतोलाचे प्रतीक आहे. शरद ऋतूच्या प्रारंभाच्या काळात दिवस आणि रात्र यांच्यातील समतोल या काळात अनुभवता येतो. पुराणांनुसार, या दिवशी तीर्थस्नान, दानकर्म आणि सूर्याची उपासना केल्याने पापांचे क्षालन होऊन अक्षय पुण्याची प्राप्ती होते. शेतातील नवीन पिकांचे दाणे भरू लागण्याच्या काळात निसर्गाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठीही ही संक्रांती महत्त्वाची मानली जाते.
तुला संक्रांतीची पूजा विधी
या पवित्र दिवशी सूर्योपासना करण्याची अत्यंत साधी आणि सात्त्विक पद्धत पुढीलप्रमाणे आहे:
- पहाटे ब्राह्म मुहूर्तावर उठून पवित्र नदीत अथवा घरातील स्नानाच्या पाण्यात थोडे गंगाजल मिसळून स्नान करावे.
- स्वच्छ तांब्याच्या पात्रात शुद्ध पाणी, लाल फुले, अक्षता, रोळी आणि थोडे तीळ घालून उगवत्या सूर्यदेवाला मनोभावे अर्घ्य द्यावे.
- अर्घ्य अर्पण करताना ‘ॐ सूर्याय नमः’ अथवा गायत्री मंत्राचा जप करावा.
- घरातील देवघरात तुपाचा दिवा लावून सूर्यदेवाची आरती करावी आणि आदित्य हृदय स्तोत्राचे पठण करावे.
- पूजा पूर्ण झाल्यानंतर गरजूंना अन्न, धान्य, गूळ, वस्त्र किंवा तांब्याची भांडी दान करावीत.
महाराष्ट्रातील परंपरा आणि साजरीकरण
महाराष्ट्रामध्ये संक्रांतीच्या दिवशी नदीकिनारी तीर्थस्नान करण्याची आणि सूर्यमंदिरांमध्ये जाऊन दर्शन घेण्याची जुनी परंपरा आहे. ग्रामीण भागात शेतकरी बांधव या काळात शेतातील धान्याची स्थिती पाहून निसर्गाची पूजा करतात. घराघरांमध्ये अंगणात आकर्षक रांगोळ्या काढल्या जातात, तुळशी वृंदावनाजवळ दिवे लावले जातात आणि घरातील ज्येष्ठांचा आशीर्वाद घेतला जातो. दानधर्माला प्राधान्य देऊन गोरगरिबांना शिधा देण्याची परंपरा भाविक अत्यंत श्रद्धेने जपतात.
पारंपरिक नैवेद्य व खाद्यसंस्कृती
तुला संक्रांतीच्या दिवशी सात्त्विक आणि हंगामी पदार्थांचा नैवेद्य दाखवला जातो. गोडधोडाचे जेवण बनवून देवाला अर्पण करण्याची प्रथा आहे:
- गूळ-तांदळाची खीर: शरद ऋतूत शरीराला उष्णता आणि ऊर्जा देण्यासाठी गुळाची खीर विशेष मानली जाते.
- गोड शिरा: रव्याचा शिरा किंवा गव्हाच्या पिठाचा शिरा तुपात बनवून नैवेद्य दाखवला जातो.
- वरण-भात आणि पुरणपोळी: सणाच्या दिवशी खास महाराष्ट्रात पुरणपोळीचा बेत आवडीने केला जातो.
- हंगामी फळे: केळी, डाळिंब, सफरचंद आणि सीताफळ यांसारखी ताजी फळे सूर्यदेवाला अर्पण केली जातात.
तुला संक्रांती शुभेच्छा संदेश
- तेजोमय सूर्यदेवाच्या कृपेने आपल्या आयुष्यातील सर्व अंधकार दूर होवो. आपणास तुला संक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा!
- समतोल, आरोग्य आणि समृद्धीचे वरदान देणारा हा सण तुमच्या घरात सुख-शांती घेऊन येवो. तुला संक्रांतीच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा!
- सूर्यदेवाचे तेज आणि निसर्गाची कृपा सदैव आपल्या पाठीशी राहो. तुला संक्रांतीच्या स्नेहपूर्वक शुभेच्छा!
- आयुष्यात समतोल आणि पावलापावलावर यश लाभो, हीच सूर्यचरणी प्रार्थना. तुला संक्रांतीच्या खूप खूप शुभेच्छा!
- संक्रांतीचे हे पावन पर्व तुमच्या संपूर्ण कुटुंबाला उत्तम आरोग्य आणि भरभराट देवो. शुभ तुला संक्रांती!
- नव्या आशेची नवी किरणे तुमच्या जीवनाला नवा प्रकाश देवोत. तुला संक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा!
- सत्कर्म, दान आणि भक्तीचा मार्ग अधिक उजळून निघो. सर्वांना तुला संक्रांतीच्या भक्तिमय शुभेच्छा!
- सूर्यदेवाचा दैदिप्यमान आशीर्वाद तुमच्या सर्व मनोकामना पूर्ण करो. तुला संक्रांतीच्या मंगलमय शुभेच्छा!
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
२०२६ मध्ये तुला संक्रांती कधी आहे?
सन २०२६ मध्ये तुला संक्रांती शनिवार, १७ ऑक्टोबर २०२६ रोजी साजरी केली जाईल.
तुला संक्रांतीच्या दिवशी कोणत्या देवतेची पूजा केली जाते?
तुला संक्रांतीच्या दिवशी प्रामुख्याने भगवान सूर्यदेवाची पूजा केली जाते आणि त्यांना अर्घ्य दिले जाते.
तुला संक्रांतीच्या दिवशी कोणते दान करणे शुभ मानले जाते?
या दिवशी अन्नदान, धान्य, गूळ, तीळ, तांब्याची भांडी आणि वस्त्र दान करणे अत्यंत पुण्यकारक मानले जाते.
तुला संक्रांतीचा क्षण कधी घडतो?
१७ ऑक्टोबर २०२६ रोजी संध्याकाळी सुमारे ७:५१ ते ७:५७ च्या दरम्यान सूर्यदेव कन्या राशीतून तूळ राशीत प्रवेश करतील.
