दीपावलीच्या दीपोत्सवातील अत्यंत महत्त्वाचा आणि मांगल्याची नवी पहाट घेऊन येणारा दिवस म्हणजे नरक चतुर्दशी. या वर्षी नरक चतुर्दशी २०२६ हा सण शनिवार, ७ नोव्हेंबर २०२६ रोजी सर्वत्र पारंपरिक उत्साहात साजरा केला जात आहे. अंधारावर प्रकाशाचा आणि वाईट प्रवृत्तींवर चांगुलपणाचा विजय दर्शवणारा हा पवित्र सण महाराष्ट्राच्या संस्कृतीत विशेष आदराचे स्थान बाळगून आहे. पहाटेच्या गारव्यात अंगाला सुगंधी उटणे लावून होणारे अभ्यंगस्नान, दारापुढील आकाशकंदील, रांगोळी आणि घरभर दरवळणारा दिवाळी फराळाचा सुगंध ही या दिवसाची खास ओळख आहे.
नरक चतुर्दशी २०२६ तिथी आणि मुहूर्त
पंचांगानुसार, आश्विन वद्य चतुर्दशी म्हणजेच कार्तिक कृष्ण पक्षातील चतुर्दशी तिथीला नरक चतुर्दशीचा सण मानला जातो. यंदा चतुर्दशी तिथी शनिवार, ७ नोव्हेंबर २०२६ रोजी सकाळी साधारण १० वाजून ४७ ते १० वाजून ४९ मिनिटांच्या सुमारास सुरू होत असून, ती रविवार, ८ नोव्हेंबर २०२६ रोजी सकाळी साधारण ११ वाजून २७ ते ११ वाजून २९ मिनिटांपर्यंत कायम राहणार आहे. हिंदू सण-परंपरेत सूर्योदय आणि चंद्रोदयाच्या वेळेशी संबंधित विधींचे नियम शहरांनुसार बदलतात, त्यामुळे अभ्यंगस्नान व यमदीपदानाचा अचूक स्थानिक मुहूर्त जाणून घेण्यासाठी नागरिकांनी आपापल्या भागातील स्थानिक पंचांग आवर्जून तपासावे.
नरक चतुर्दशीचा पौराणिक इतिहास आणि महत्त्व
नरक चतुर्दशी साजरी करण्यामागे श्रीमद्भागवत पुराणातील अत्यंत लोकप्रिय कथा जोडलेली आहे. प्राग्ज्योतिषपूरचा राजा असणारा दैत्य नरकासूर याने आपल्या अफाट शक्तीच्या जोरावर तिन्ही लोकांमध्ये हाहाकार माजवला होता. त्याने इंद्रासह अनेक देवदेवतांना पराभूत केले, देवमाता अदितीची कर्णफुले पळवून नेली आणि १६ हजार कन्यांना बंदी बनवून ठेवले होते.
देवता आणि ऋषीमुनींच्या प्रार्थनेनंतर भगवान श्रीकृष्णांनी आपल्या पत्नी सत्यभामा यांच्या समवेत नरकासुरावर आक्रमण केले. घनघोर युद्धानंतर सत्यभामा आणि श्रीकृष्णांनी नरकासुराचा वध केला आणि बंदीवासातील सर्व कन्यांची सन्मानाने मुक्तता केली. नरकासुराच्या त्रासातून मुक्ती मिळाल्याच्या आनंदात प्रजेने घरे दिव्यांनी सजवून दीपोत्सव साजरा केला. तेव्हापासून असुराचा पराभव आणि अन्यायाचा अंत साजरा करण्यासाठी हा दिवस दरवर्षी नरक चतुर्दशी म्हणून साजरा केला जातो.
अभ्यंगस्नान आणि पूजा विधी
महाराष्ट्रात नरक चतुर्दशीच्या दिवशी पहाटेचे अभ्यंगस्नान अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. या विधीची पारंपरिक पद्धत खालीलप्रमाणे आहे:
- पहाटे जागरण: सूर्योदयापूर्वी ब्राह्ममुहूर्तावर उठून स्नानाची सिद्धता केली जाते.
- सुगंधी तेल आणि उटणे: अंगाला तिळाचे तेल अथवा सुगंधी अत्तरमिश्रित तेल लावून मालिश केली जाते. त्यानंतर अंगावरील मळ आणि नकारात्मकता दूर व्हावी म्हणून सुगंधी आयुर्वेदिक उटणे लावले जाते.
- आरती आणि ओवाळणी: स्नानापूर्वी घरातील माता किंवा भगिनी कुटुंबातील सदस्यांना औक्षण करतात व त्यांच्या दीर्घायुष्याची प्रार्थना करतात.
- कारीट फोडणे: स्नानानंतर अंगणातील तुळशीजवळ अथवा दाराबाहेर ‘कारीट’ हे कडू फळ डाव्या पायाच्या अंगठ्याने चिरडले जाते. हे फळ नरकासुराच्या अहंकाराचे आणि जीवनातील कटुतेचे प्रतीक मानले जाते. त्याचा रस जिभेला लावून वाईट प्रवृत्तींचा त्याग करण्याचा संकल्प केला जातो.
- दीपदान व यमतर्पण: नरक निवाराणासाठी आणि यमराजाच्या कृपेसाठी घराबाहेर दक्षिण दिशेला तोंड करून तेलाचा दिवा प्रज्वलित केला जातो.
महाराष्ट्रातील साजरीकरण आणि दिवाळी फराळ
महाराष्ट्रात नरक चतुर्दशीच्या पहाटेला अलौकिक सौंदर्य लाभलेले असते. विविध शहरांमध्ये ‘दिवाळी पहाट’ या सांस्कृतिक व शास्त्रीय संगीत मैफिलींचे आयोजन केले जाते. तरुण मंडळी आणि कुटुंबे पारंपरिक वेशभूषा परिधान करून या कार्यक्रमांचा आनंद घेतात. दारापुढे तांदळाच्या पिठाची किंवा विविध रंगांची सुरेख रांगोळी काढली जाते आणि सर्वत्र पणत्यांची आरास केली जाते.
अभ्यंगस्नान आटोपल्यानंतर सर्व कुटुंब एकत्र येऊन ताज्या आणि रुचकर दिवाळी फराळावर ताव मारते. कुरकुरीत चकली, दाणेदार बेसन लाडू, रव्याचे लाडू, खुसखुशीत करंजी, बारीक शेव, पोह्यांचा चिवडा आणि गोड शंकरपाळे यांच्यासोबत कांदा-पोहे अथवा बटाटा-पोहे खाण्याची परंपरा घराघरांत मोठ्या प्रेमाने पाळली जाते.
नरक चतुर्दशी शुभेच्छा संदेश
आपल्या नातलगांना आणि मित्रपरिवाराला या मंगल दिनी पाठवण्यासाठी खास शुभेच्छा संदेश:
- वाईट प्रवृत्तींचा समूळ नाश होऊन तुमच्या आयुष्यात सुख, समृद्धी आणि आरोग्याचा नवा प्रकाश पडो. नरक चतुर्दशीच्या हार्दिक शुभेच्छा!
- उटण्याचा सुगंधी दरवळ आणि पणत्यांचे मंगल तेज, तुमच्या जीवनात घेऊन येवो आनंदाची नवी पहाट. नरक चतुर्दशीच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा!
- श्रीकृष्णकृपेने सर्व संकटांचे निवारण व्हावे आणि घरात सदैव मांगल्याचा वास राहो. आपणास व आपल्या परिवारास नरक चतुर्दशीच्या हार्दिक शुभेच्छा!
- पहाटेचा गारवा, सुगंधी उटणे आणि दीपोत्सवाचा हा पवित्र सोहळा तुमच्या आयुष्यात अनंत सुख-शांती घेऊन येवो. शुभ नरक चतुर्दशी!
- अहंकाराचे तिमिर संपून प्रेम आणि विश्वासाची नवी पहाट उगवो; आपणा सर्वांना नरक चतुर्दशीच्या खूप खूप शुभेच्छा!
- सोन्यासारख्या या पवित्र दिनी तुमच्या घरात ऐश्वर्य, समाधान आणि प्रगतीची लक्ष्मी अखंड वास करो. नरक चतुर्दशीच्या मंगलमय शुभेच्छा!
- दीपज्योतींच्या लखलखाटाने दूर व्हावा जीवनातील अंधार, प्रत्येक क्षण ठरावा आनंददायी आणि बहारदार. नरक चतुर्दशीच्या हार्दिक शुभेच्छा!
- फराळाचा गोडवा आणि नात्यांमधील अतूट आपुलकी अशीच सदैव वाढत राहो. नरक चतुर्दशीच्या मनापासून शुभेच्छा!
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
२०२६ मध्ये नरक चतुर्दशी कधी साजरी केली जाईल?
२०२६ मध्ये नरक चतुर्दशी शनिवार, ७ नोव्हेंबर २०२६ रोजी साजरी केली जाईल.
नरक चतुर्दशीच्या दिवशी कारीट का फोडले जाते?
कारीट हे कडू फळ नरकासुराचे प्रतीक मानले जाते. हे फळ पायाने चिरडून आपण वाईट प्रवृत्ती, अहंकार आणि दुष्ट विचारांचा नाश करतो, असा या परंपरेचा अर्थ आहे.
नरक चतुर्दशीला पहाटे अभ्यंगस्नान का केले जाते?
नरकासुराचा वध केल्यानंतर भगवान श्रीकृष्णाने आपल्या शरीरावरील रक्ताचे डाग धुऊन काढण्यासाठी पहाटे तेल व उटणे लावून स्नान केले होते, अशी पौराणिक मान्यता आहे. त्यामुळे पापांचा व दरिद्रतेचा नाश व्हावा म्हणून अभ्यंगस्नान केले जाते.
नरक चतुर्दशीच्या अचूक मुहूर्तासाठी काय करावे?
चतुर्दशी तिथीची सुरुवात आणि समाप्ती वेगवेगळ्या शहरांनुसार सूर्योदय वेळेवर आधारित असल्याने नागरिकांनी अचूक अभ्यंगस्नान मुहूर्तासाठी स्थानिक पंचांग तपासावे.
