महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि धार्मिक परंपरेत कुलदैवतांच्या पूजेला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. करवीर निवासिनी श्री महालक्ष्मी म्हणजेच आदिशक्ती जगदंबेची आराधना करताना अंबाबाईची आरती अत्यंत श्रद्धेने आणि भक्तिभावाने गायली जाते. घरातील अथवा मंदिरातील पूजाविधीच्या शेवटी होणारी आरती ही केवळ गायन नसून ती परमात्म्याप्रती कृतज्ञता अर्पण करण्याची एक मंगलमयी साधना मानली जाते.
अंबाबाईची आरती आणि तिचे आध्यात्मिक महत्त्व
आरती या संकल्पनेचा मूळ अर्थ ‘आर्ततेने केलेली प्रार्थना’ असा होतो. साधक जेव्हा मनातील सर्व चिंता दूर सारून संपूर्ण शरणागतीने देवीसमोर उभा राहतो, तेव्हा दीपप्रज्वलनाने तिची स्तुती केली जाते. अंबाबाईची आरती करताना अंतःकरणातील अज्ञान आणि नकारात्मकता दूर व्हावी आणि घरात सुख, शांती व मांगल्याचा प्रकाश पडावा, अशी भावना ठेवली जाते.
आरतीदरम्यान फिरवला जाणारा दीप हा अज्ञानाचा अंधकार नष्ट करून ज्ञानाचा प्रकाश पसरवण्याचे प्रतीक आहे. कापूर जळताना स्वतःचे अस्तित्व पूर्णपणे समर्पित करतो आणि मागे केवळ सुगंध सोडतो; त्याचप्रमाणे भक्तानेही आपला अहंकार विसरून मातृशक्तीच्या चरणी लीन व्हावे, हा आरतीमागचा मूळ आध्यात्मिक विचार आहे.
कोणत्या देवतेच्या स्वरूपाची ही आराधना आहे?
महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठांपैकी प्रमुख पीठ असलेल्या कोल्हापूरच्या अंबाबाईची, तसेच संपूर्ण विश्वाचे पालनपोषण करणाऱ्या जगदंबा मातेची ही नित्य स्तुती आहे. दुष्ट शक्तींचे निर्दालन करणारी आणि भक्तांचे रक्षण करणारी परमशक्ती म्हणून देवीचे पूजन आरतीच्या माध्यमातून केले जाते.
आरतीचे प्रमुख सण आणि विशेष प्रसंग
महाराष्ट्रातील घराघरांत आणि प्रमुख शक्तिपीठांमध्ये आरती विशिष्ट प्रसंगी अत्यंत उत्साहात केली जाते:
- शारदीय आणि चैत्र नवरात्र: नऊ दिवसांच्या उत्सवात घटस्थापनेपासून ते विजयादशमीपर्यंत दररोज सकाळी आणि संध्याकाळी धूप-दीपाने देवीची आरती केली जाते. अष्टमीच्या दिवशी महापूजेनंतर होणाऱ्या आरतीचे महत्त्व विशेष मानले जाते.
- मंगळवार आणि शुक्रवार: हे दोन वार देवीच्या उपासनेसाठी राखीव मानले जातात. या दिवशी घरातील महिला देवीला नैवेद्य दाखवून सामूहिक आरती करतात.
- गोंधळ आणि कुलधर्म-कुलाचार: विवाह, मुंज अथवा नवीन वास्तूच्या प्रवेशावेळी कुलदेवतेचा गोंधळ घातला जातो. गोंधळाच्या समाप्तीनंतर देवीची आरती संपन्न होते.
- मार्गशीर्ष गुरुवार: महालक्ष्मी व्रताच्या काळात दर गुरुवारी सायंकाळी देवीची धूप-आरती केली जाते.
आरतीचा पूजा विधी: दीप, कापूर आणि घंटेचा नाद
देवीची आरती करण्यापूर्वी पूजेची थाळी विशिष्ट पद्धतीने सजवली जाते. ही परंपरा पिढ्यानपिढ्या चालत आलेली आहे:
- पूजेची थाळी: पितळेच्या किंवा चांदीच्या थाळीमध्ये कुंकू, अक्षता, हळद आणि तांबडी फुले (विशेषतः जास्वंद किंवा शेवंती) ठेवली जातात.
- पंचारती आणि तूप: आरतीच्या तबकात गाईच्या तुपाची वात किंवा तेलाचे निरांजन प्रज्वलित केले जाते. पंचारती असल्यास पाच मुखांचे दीप देवीसमोर ओवाळले जातात.
- कापूरारती: मुख्य आरतीनंतर किंवा आरतीच्या शेवटी कापूर पेटवून तो ओवाळला जातो. कापराच्या ज्योतीने वातावरण शुद्ध व सात्त्विक होते.
- घंटेचा आणि शंखाचा नाद: आरती सुरू असताना एका लयीत घंटा वाजवली जाते. घंटेच्या पवित्र ध्वनीमुळे नकारात्मक ऊर्जा नष्ट होते आणि मन एकाग्र होण्यास मदत मिळते.
- ओवाळण्याची पद्धत: दीप घड्याळाच्या काट्याच्या दिशेने (क्लॉकवाइज) वर्तुळाकार गतीने देवीच्या चरणांपासून मस्तकापर्यंत तीन किंवा चार वेळा आदराने ओवाळला जातो.
महाराष्ट्रातील घराघरांत आरतीचे स्थान
महाराष्ट्रातील कुटुंबव्यवस्थेत सायंकाळच्या वेळी ‘शुभंकरोती’ आणि कुलदेवतेची आरती करण्याची प्राचीन परंपरा आहे. घरातल्या सर्व सदस्यांनी एकत्र येऊन टाळ्यांच्या गजरात देवीचा जयघोष करणे, हे कौटुंबिक ऐक्य आणि सकारात्मक ऊर्जेचे प्रतीक मानले जाते. आरतीनंतर अंगावर कापराचा अंगारा लावणे, आरतीवरून हात फिरवून डोळ्यांना लावणे आणि प्रसादाचे वाटप करणे या कृतींमुळे प्रत्येकाच्या मनात भक्ती आणि सुरक्षिततेची भावना निर्माण होते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
अंबाबाईची आरती कोणत्या वारी आवर्जून केली जाते?
अंबाबाईची आरती दररोज केली जात असली तरी मंगळवार आणि शुक्रवार हे देवीचे विशेष वार मानले जात असल्याने या दिवशी घरोघरी आणि मंदिरांत विशेष आरती केली जाते.
आरती करताना घंटा वाजवण्याचे काय महत्त्व आहे?
घंटेच्या लयीबद्ध नादामुळे वातावरणातील नकारात्मक ऊर्जा नाहीशी होते, मनाची एकाग्रता वाढते आणि पूजेच्या ठिकाणी सात्त्विक लहरींचा संचार होतो.
आरतीमध्ये कापूर का जाळला जातो?
कापूर जळताना स्वतःचे अस्तित्व मागे काहीही अवशेष न ठेवता संपवतो; त्याचप्रमाणे भक्ताने आपल्यातील अहंकार पूर्णपणे नष्ट करून ईश्वराशी एकरूप व्हावे, या भावनेने कापूरारती केली जाते.
