नेपाळमध्ये पाणी आलं… आणि आयुष्य थांबून गेलं;
पण काही माणसांनी आशेला पुन्हा जिवंत केलं

नेपाळच्या महापुरातील माणुसकी, धैर्य आणि आशेच्या हृदयस्पर्शी कहाण्या नेपाळमध्ये पाणी आलं… आणि आयुष्य थांबून गेलं; पण काही माणसांनी आशेला पुन्हा जिवंत केलं

२६ ऑगस्टची सकाळ नेपाळमधल्या हजारो लोकांसाठी नेहमीसारखीच सुरू झाली होती. कुणी चहाचा कप हातात घेतला होता, कुणी मुलांना शाळेत पाठवण्याच्या तयारीत होतं, तर कुणी रोजच्या कामासाठी घराबाहेर पडत होतं. डोंगरांच्या कुशीत राहणाऱ्या या लोकांना पावसाची सवय आहे. नदी जवळ असण्याचीही सवय आहे. त्यामुळे पाऊस पडतोय म्हणून कुणाला लगेच असं वाटलं नाही की काही मिनिटांत सगळं काही बदलणार आहे.

पण तेच झालं.

हिमालयाच्या भागात झालेला मुसळधार पाऊस, नदी-नाल्यांमध्ये वाढलेला पाण्याचा प्रवाह आणि डोंगरातून खाली आलेला प्रचंड गाळ-दगडांचा लोट यामुळे काही भागांत अचानक फ्लॅश फ्लड आला. पाणी नदीच्या पात्रापुरतं राहिलं नाही. ते रस्त्यांवर आलं, घरांमध्ये घुसलं, पूल घेऊन गेलं आणि ज्या गावांमध्ये काही मिनिटांपूर्वी माणसांचा रोजचा संसार सुरू होता, तिथे अचानक चिखल आणि ढिगारा उरला.

नेपाळच्या रासुवा, नुवाकोट आणि धादिंगसह अनेक भागांवर या आपत्तीचा मोठा परिणाम झाला. आणि या सगळ्यात सर्वात भयानक गोष्ट होती ती म्हणजे — लोकांना तयारी करण्यासाठी वेळच मिळाला नाही.

पाण्याचा आवाज ऐकून लोक घराबाहेर धावले

फ्लॅश फ्लड म्हणजे नेहमी हळूहळू वाढणारं पाणी नाही. अनेक वेळा नदी शांत दिसत असते आणि काही क्षणांत तिचं रूप पूर्ण बदलतं. पाण्यासोबत फक्त पाणी येत नाही. दगड, माती, झाडांचे बुंधे, लोखंडाचे तुकडे आणि घरांचे अवशेषसुद्धा प्रवाहात येतात. त्यामुळे त्याचा वेग आणि विध्वंसक शक्ती अनेक पटींनी वाढते.

नेपाळमध्येही अनेक लोकांना नेमकं काय होतंय हे समजण्याआधीच पाणी त्यांच्या घरांपर्यंत पोहोचलं. कुणी खिडकीतून बाहेर पाहिलं तर रस्ता दिसत नव्हता. कुणी दार उघडलं तर समोर नदी दिसत होती. आणि कुणाला तर आपलं घर सोडून पळण्याशिवाय दुसरा पर्यायच उरला नव्हता. त्या काही मिनिटांत माणूस काय वाचवतो?

पैसे? दागिने? कागदपत्रं? मोबाइल? बहुतेक वेळा नाही. तो फक्त माणसांना वाचवतो. आणि याच ठिकाणी या आपत्तीतील काही कहाण्या इतक्या अस्वस्थ करणाऱ्या असूनही आशा देतात.

तेरा वर्षांची सोनिका आणि तिच्या हातात तिचा तीन वर्षांचा भाऊ

नुवाकोटमधील सोनिका नागरकोटी तेव्हा १३ वर्षांची होती. पूराचा धोका वाढत असल्याचं लक्षात आल्यानंतर तिच्या आईने तिच्या तीन वर्षांच्या धाकट्या मुलाला सोनिकाकडे दिलं. पुढच्या काही मिनिटांत त्या मुलीसमोर आयुष्यातील सर्वात मोठं काम उभं राहणार आहे, याची तिला कल्पनाही नसावी. तिने भावाला उचललं आणि घरापासून दूर, उंच जागेकडे धावायला सुरुवात केली. मागून पाण्याचा आवाज वाढत होता. रस्ता कुठे आहे, कोणत्या दिशेने जायचं, आई-वडील कुठे आहेत — यापैकी काहीच स्पष्ट नव्हतं. पण तिच्यासाठी एक गोष्ट स्पष्ट होती. भावाला सोडायचं नाही. ती त्याला घेऊन वरच्या दिशेने जात राहिली. नंतर जेव्हा तिने मागे वळून पाहिलं, तेव्हा तिचं घरच तिथे उरलं नव्हतं. पूराने ते वाहून नेलं होतं.

अशा वेळी एखाद्या प्रौढ व्यक्तीचाही धीर सुटू शकतो. पण तेरा वर्षांची मुलगी आपल्या तीन वर्षांच्या भावाला घेऊन त्या संकटातून बाहेर पडली. नंतर कुटुंबातील सदस्य पुन्हा एकत्र आले. सोनिकाची ही कहाणी UNICEFने नोंदवली आहे. त्या दिवशी सोनिकाने काही मोठं भाषण केलं नाही. तिने कुणाला प्रेरणा देण्यासाठी काही केलं नाही. तिने फक्त आपल्या भावाला घट्ट धरून ठेवलं. कधी कधी धैर्य असंच दिसतं — शांत, घाबरलेलं आणि तरीही पुढे चालत राहणारं.

जंगलात पळणारा आठ वर्षांचा झोयल

याच पुरातून वाचलेल्या दुसऱ्या एका मुलाची कहाणी आणखी वेगळी आहे. आठ वर्षांचा झोयल घाले पूराच्या वेळी आपल्या भावासोबत होता. परिस्थिती हाताबाहेर गेल्यानंतर तो सुरक्षित जागेच्या शोधात जंगलाच्या दिशेने गेला. पाणी वाढत होतं. पळण्यासाठी जागा कमी होत होती. आणि शेवटी त्याने जे केलं, ते कदाचित त्याच्या आयुष्यातील सर्वात महत्त्वाचं चढणं ठरलं.

तो एका झाडावर चढला. खाली पाण्याचा आणि चिखलाचा प्रवाह होता. वर एक छोटा मुलगा झाडाला धरून बसला होता. त्याला माहीत नव्हतं की मदत कधी येईल. फक्त एवढं माहीत होतं की खाली उतरायचं नाही. नंतर बचाव पथकाने त्याला शोधून काढलं. तो जखमी झाला होता. त्याचा पाय मोडला होता, शरीरावर जखमा होत्या. पण तो जिवंत होता. आणि त्याची आई त्याची वाट पाहत होती. मुलगा जिवंत असल्याची बातमी समजल्यानंतर झालेली त्यांची भेट कदाचित या संपूर्ण आपत्तीतील सर्वात साध्या, पण सर्वात मोठ्या क्षणांपैकी एक होती. एका आईला त्या दिवशी घर मिळालं नाही. सामान मिळालं नाही. तिचं जुनं आयुष्य परत मिळालं नाही. पण तिचा मुलगा परत मिळाला. आणि त्या क्षणी तेच तिच्यासाठी जग होतं.

एका शिक्षकाने घेतलेला निर्णय आणि शेकडो मुलांचे वाचलेले जीव

आपत्तीच्या वेळी काही सेकंदांचं महत्त्व किती असतं, हे नेपाळमधील एका शाळेच्या घटनेतून दिसतं. राजेंद्र दवाडी हे शाळेचे मुख्याध्यापक. पूराचा धोका लक्षात आल्यानंतर त्यांच्यासमोर एक निर्णय होता — मुलांना शाळेतच ठेवायचं की लगेच बाहेर काढायचं? वेळ कमी होता. त्यांनी मुलांना बाहेर काढण्याचा निर्णय घेतला.

शेकडो विद्यार्थी सुरक्षित जागेकडे हलवले गेले. आणि त्यानंतर जे झालं, ते या निर्णयाचं महत्त्व सांगण्यासाठी पुरेसं आहे. शाळेच्या इमारतीला पुराचा तडाखा बसला. जर ती मुलं त्यावेळी वर्गातच असती तर?

हा प्रश्न विचारतानाच अंगावर काटा येतो. वृत्तांनुसार त्यांच्या निर्णयामुळे सुमारे ९०० विद्यार्थ्यांचे जीव वाचले. इतर अहवालांमध्ये वेगवेगळ्या बचाव मोहिमांमध्ये १,६०० पेक्षा जास्त विद्यार्थ्यांना सुरक्षित स्थळी नेण्यात आल्याचे नमूद झाले आहे. अचूक संख्या वेगवेगळ्या वृत्तांत बदलते, पण गोष्ट एकच सांगते — त्या दिवशी शिक्षक फक्त शिकवत नव्हते. ते मुलांचे जीव वाचवत होते. आणखी एका शाळेत जवळपास ३७० विद्यार्थी आणि शिक्षक होते. एका व्यक्तीने धावत येऊन पाण्याचा धोका सांगितला आणि मुलांना तातडीने बाहेर जाण्यास सांगितलं.

त्या एका इशाऱ्याने किती जीव वाचले असतील? कधी कधी हिरो कोण आहे हे आपल्याला कळतही नाही. तो फक्त येतो. धोक्याची जाणीव करून देतो. आणि पुढच्या क्षणी गर्दीत अदृश्य होतो.

एक इमारत उभी राहिली… आणि आतली माणसंही

पुरानंतर समोर आलेल्या दृश्यांमध्ये एक गोष्ट अनेकांच्या लक्षात आली. आजूबाजूला मोठ्या प्रमाणावर नुकसान झालं होतं. चिखल, दगड आणि पाण्याने परिसर व्यापला होता. पण एका हिरव्या रंगाच्या इमारतीचा मोठा भाग उभा होता. आत माणसं होती. बाहेर सर्व काही उद्ध्वस्त झाल्यासारखं दिसत होतं, पण ती इमारत टिकून होती. या घटनेने पुन्हा एकदा आपल्याला एका महत्त्वाच्या गोष्टीची जाणीव करून दिली — बांधकामाची गुणवत्ता ही केवळ सौंदर्य किंवा सोयीचा विषय नाही. आपत्तीच्या वेळी ती जीवन-मरणाचा प्रश्न बनते.

उपलब्ध विश्लेषणानुसार त्या इमारतीमध्ये reinforced concrete frame आणि steel reinforcement असल्याने तिला पाण्याच्या आणि ढिगाऱ्याच्या जोराचा सामना करता आला असावा. इमारतीची जागाही पाण्याच्या मुख्य प्रवाहापासून तुलनेने बाजूला असल्याचे सांगितले गेले.

त्या घराकडे पाहताना प्रश्न फक्त “हे घर कसं वाचलं?” असा नाही. खरा प्रश्न असा आहे — आपण भविष्यात अशी घरे किती मजबूत बांधणार आहोत? कारण हवामान बदलत आहे. पावसाचे स्वरूप बदलत आहे. आणि डोंगराळ भागात राहणाऱ्या लोकांसाठी मजबूत पायाभूत सुविधा आता पर्याय राहिलेल्या नाहीत.

चिखलाखाली अडकलेली ९७ वर्षांची आजी

या आपत्तीमध्ये वयालाही जणू या पुराने आव्हान दिलं. ९७ वर्षांच्या गुनमाया बोहरा चिखलाच्या ढिगाऱ्याखाली अडकल्या होत्या. बाहेर बचावकार्य सुरू होतं. ढिगारा हटवला जात होता. आणि मग बचाव पथकाला हालचालीची चाहूल लागली. तास उलटले होते. पण त्या जिवंत होत्या. बचाव पथकाने त्यांना बाहेर काढलं. एखाद्या आपत्तीचा सर्वात मोठा धडा कधी कधी आकडे देत नाहीत. अशा व्यक्ती देतात.

चिखलाखाली किती वेळ श्वास घेता येईल?

किती वेळ आशा टिकवता येईल? किती वेळ मन म्हणत राहील — “कोणी तरी मला शोधायला येईल.” गुनमाया बोहरा यांच्यासाठी तो विश्वास खरा ठरला.

पण या सगळ्याच्या मागे एक मोठा प्रश्न आहे

या आपत्तीच्या कहाण्या ऐकताना आपण फक्त भावूक होऊन थांबू नये. कारण नेपाळमध्ये जे घडलं, ते हिमालयीन भागांसाठी एक गंभीर इशारा आहे. हिमालयातील तापमानवाढ, बदलतं पर्जन्यमान, हिमनद्यांमधील बदल, भूस्खलन आणि अतिवृष्टी यांचा एकत्रित परिणाम अशा आपत्तींचा धोका वाढवू शकतो. फ्लॅश फ्लडचा धोका विशेषतः भयानक असतो कारण तो लोकांना फार कमी वेळ देतो.

आपण पूर म्हटलं की अनेकदा नदी हळूहळू वाढते अशी कल्पना करतो. पण डोंगरात परिस्थिती वेगळी असू शकते. काही मिनिटांपूर्वी जिथे नदी होती, तिथे काही मिनिटांनी संपूर्ण गाव असू शकतं. आणि म्हणूनच पूर्वसूचना प्रणाली, सुरक्षित बांधकाम, आपत्कालीन मार्ग, शाळांसाठी evacuation plans आणि स्थानिक लोकांना प्रशिक्षण देणं भविष्यात आणखी महत्त्वाचं होणार आहे.

तरीही या कहाणीचा शेवट फक्त दुःखात होत नाही

नेपाळमध्ये अनेक घरं गेली. अनेक कुटुंबं उद्ध्वस्त झाली. अनेक मुलांच्या शाळा राहिल्या नाहीत. रस्ते आणि पूल तुटले. लोकांना आपलं आयुष्य पुन्हा सुरुवातीपासून उभं करावं लागणार आहे. पण त्या ढिगाऱ्यांमध्ये काही गोष्टी अजूनही उभ्या आहेत. एका मुलीने आपल्या भावाचा हात सोडला नाही. एका मुलाने झाडाला धरून मृत्यूला चुकवलं. एका आईला तिचा मुलगा परत मिळाला.

एका शिक्षकाने मुलांना वेळेत बाहेर काढलं.

एका अनोळखी माणसाने शाळेला धोक्याची सूचना दिली. एका मजबूत इमारतीने आतल्या लोकांना आसरा दिला. आणि चिखलाखाली सापडलेल्या एका ९७ वर्षांच्या आजीने सांगितलं — श्वास असेपर्यंत कहाणी संपलेली नसते. कदाचित म्हणूनच या महापुराकडे फक्त एका नैसर्गिक आपत्ती म्हणून पाहणं अपुरं आहे. ही माणसांच्या नाजूकपणाची कहाणी आहे.

पण त्याहून अधिक — ही माणसांच्या जगण्याच्या इच्छेची कहाणी आहे. पूर सगळं घेऊन जाऊ शकतो. घर. रस्ता. शाळा. संपत्ती. आठवणी. पण माणूस जर दुसऱ्या माणसाचा हात धरून उभा राहिला, तर पुन्हा सुरुवात करण्याची शक्यता उरते. नेपाळच्या त्या उद्ध्वस्त गावांमध्ये आता कदाचित पुन्हा घरं बांधली जातील. शाळांच्या भिंती पुन्हा उभ्या राहतील.

रस्ते पुन्हा तयार होतील. मुलांच्या हातात पुन्हा पुस्तकं येतील. आणि एखाद्या सकाळी, बराच काळ गेल्यानंतर, एखादं मूल पुन्हा शाळेच्या दारातून आत जाईल. कदाचित त्या वेळी त्याला या पुराची पूर्ण आठवणही नसेल. पण त्या दिवशी त्याच्या मागे उभं असेल एक संपूर्ण गाव — ज्याने मृत्यू पाहिला, पण आशा मरू दिली नाही. कारण पाणी कितीही मोठं असलं, तरी माणसाची पुन्हा उभं राहण्याची ताकद त्याहून मोठी असते.