हिमनद कसे तयार होतात? आणि हिमालय वितळत गेला तर नेपाळचं भविष्य किती धोक्यात येईल?

दूरवरून हिमालयाकडे पाहिलं की सर्वात आधी लक्ष वेधून घेतात ते त्याचे शुभ्र बर्फाच्छादित पर्वत. हजारो वर्षांपासून या पर्वतांवर बर्फ साचत आला आहे आणि त्यातूनच हिमालयातील अनेक मोठ्या नद्यांना पाण्याचा पुरवठा होत आला आहे. नेपाळच्या जीवनात तर या बर्फाचा संबंध इतका खोलवर आहे की हिमालयाकडे केवळ पर्वतरांग म्हणून पाहणं अपुरं ठरेल. तो या देशाच्या पाण्याचा, शेतीचा, ऊर्जेचा आणि लाखो लोकांच्या भविष्यातील जीवनाचा एक महत्त्वाचा आधार आहे.

पण आज याच हिमालयात एक मोठा बदल सुरू आहे. तापमान वाढत आहे, हिमनद्या मागे सरकत आहेत आणि त्यांच्याजवळ तयार होणारे हिमनदीजन्य तलाव दिवसेंदिवस मोठे होत आहेत. हा बदल डोळ्यांना लगेच जाणवणार नाही. एखादा पर्वत एका वर्षात बदललेला दिसत नाही. पण वर्षानुवर्षे जमा झालेल्या आकडेवारीकडे पाहिलं तर चित्र चिंताजनक आहे.

सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न असा आहे की हा बदल नेपाळसाठी नेमका किती धोकादायक आहे? आणि त्याचं उत्तर समजून घेण्यासाठी आधी हिमनदी म्हणजे काय, हे समजून घ्यावं लागेल.

हिमनदी म्हणजे डोंगरावरचा बर्फ नव्हे, तर वाहणारी बर्फाची नदी

आपण हिमनदी म्हटलं की डोंगराच्या उतारावर पसरलेला पांढरा बर्फ डोळ्यासमोर आणतो. प्रत्यक्षात हिमनदी त्यापेक्षा खूप वेगळी असते.

उंच पर्वतीय प्रदेशात वर्षानुवर्षे बर्फ पडत राहतो. उन्हाळ्यात त्यातील काही बर्फ वितळतो, पण नवीन पडणारा बर्फ जर वितळणाऱ्या बर्फापेक्षा जास्त असेल तर जुन्या बर्फावर नवीन बर्फाचे थर जमा होत जातात. वरच्या बर्फाचं वजन वाढत गेलं की खालील थरांवर प्रचंड दाब निर्माण होतो. कालांतराने हा बर्फ अधिक घट्ट होतो आणि स्वतःच्या वजनामुळे हळूहळू पर्वताच्या उताराने खाली सरकू लागतो.

अशा प्रकारे तयार झालेल्या या विशाल, संथ गतीने पुढे जाणाऱ्या बर्फाच्या प्रवाहाला हिमनदी म्हणतात. ती आपल्याला स्थिर दिसते, पण ती प्रत्यक्षात सतत हालचाल करत असते. तिची गती नदीसारखी दिसत नाही, कारण ती अत्यंत संथ असते. पण हजारो वर्षांच्या काळात तिच्या या हालचालीने संपूर्ण दऱ्या आणि पर्वतांचे स्वरूप बदललेले दिसू शकते. आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे हिमनदी केवळ बर्फाचा साठा नाही. ती एक प्रकारची नैसर्गिक पाण्याची टाकी आहे. हिवाळ्यात साचलेला बर्फ आणि बर्फाच्छादन उन्हाळ्यात हळूहळू वितळतं आणि त्यातून नद्यांना पाणी मिळतं.

म्हणून हिमालयातील बर्फ कमी होणं म्हणजे केवळ पर्वताचं सौंदर्य कमी होणं नाही.

त्याचा अर्थ भविष्यातील पाण्याच्या व्यवस्थेत बदल होणं आहे.

आता ही नैसर्गिक प्रक्रिया चिंतेची का बनली आहे?

हिमनद्या हजारो वर्षांपासून वितळत आहेत. ऋतू बदलतात, तापमान बदलतं आणि हिमनद्यांचा आकारही नैसर्गिकरीत्या कमी-जास्त होत राहतो. मात्र गेल्या काही दशकांमध्ये परिस्थिती वेगाने बदलत असल्याचे वैज्ञानिक निरीक्षण सांगतात. ICIMODच्या 2026 मधील अहवालानुसार हिंदूकुश हिमालयातील हिमनद्यांचा बर्फ गमावण्याचा दर 2000 नंतर दुप्पट झाला आहे. 1975 पासून काही भागांमध्ये हिमनद्यांची जाडी 27 मीटरपर्यंत कमी झाल्याचेही या अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.

ही केवळ काही मीटर बर्फ कमी होण्याची गोष्ट नाही. एका विशाल हिमनदीचा विचार केला तर तिच्या आकारात झालेला बदल संपूर्ण पर्वतीय जलव्यवस्थेवर परिणाम करू शकतो. आणि इथेच नेपाळसमोरचा धोका सुरू होतो. कारण हिमनदी मागे सरकते तेव्हा तिच्या मागे फक्त रिकामी जमीन उरत नाही.

अनेकदा तिथे पाण्याचे मोठे तलाव तयार होतात.

बर्फ मागे जातो आणि त्याच्या जागी तलाव तयार होतो

हिमनदी वितळत गेल्यावर तिच्या पुढील भागात तयार झालेल्या खोलगट जागेत वितळलेलं पाणी जमा होऊ लागतं. हळूहळू या पाण्याचा तलाव मोठा होत जातो.

या तलावाला Glacial Lake म्हणतात. पहिल्यांदा तो पाहताना तो सुंदर आणि शांत वाटू शकतो. निळसर पाणी, चारही बाजूंना बर्फाच्छादित पर्वत आणि शांत वातावरण. पण हा तलाव एखाद्या काँक्रीटच्या धरणामागे साठलेला नसतो. अनेकदा त्याला अडवून ठेवणारी भिंत असते ती हिमनदीने जमा केलेल्या माती, दगड आणि बर्फाची नैसर्गिक रचना — ज्याला moraine म्हणतात.

ही नैसर्गिक भिंत कायमस्वरूपी मजबूत असेलच असं नाही. आणि जर एखाद्या दिवशी त्या तलावात मोठा बर्फाचा तुकडा किंवा डोंगराचा भाग कोसळला, मोठं भूस्खलन झालं किंवा अतिवृष्टी झाली, तर तलावाच्या पाण्यावर अचानक मोठा दबाव निर्माण होऊ शकतो.

अशा वेळी जे घडू शकतं त्याला म्हणतात—

Glacial Lake Outburst Flood, म्हणजेच GLOF.

काही तासांत पर्वतावरचा तलाव गावापर्यंत पोहोचू शकतो

GLOFची कल्पना करण्यासाठी एक साधं उदाहरण घेऊ. समजा एखाद्या उंच पर्वतावर प्रचंड मोठा तलाव आहे. त्यामध्ये लाखो घनमीटर पाणी साठलेलं आहे. त्या तलावाची नैसर्गिक भिंत अचानक तुटली तर हे पाणी हळूहळू खाली येणार नाही. ते प्रचंड वेगाने खाली धावेल.

आणि खाली येताना ते स्वतःसोबत दगड, माती, झाडं आणि इतर debris घेऊन येऊ शकतं. त्यामुळे सुरुवातीला तलावातून बाहेर पडलेला पाण्याचा प्रवाह खाली पोहोचेपर्यंत आणखी मोठ्या आणि विध्वंसक पुरात बदलू शकतो. सर्वात भयानक गोष्ट म्हणजे ज्या गावावर हा पूर येणार आहे, त्या गावाला धोका निर्माण होण्याचं ठिकाण अनेक किलोमीटर किंवा त्याहून अधिक अंतरावर असू शकतं. वरच्या पर्वतावर घटना घडते.

खाली गाव उद्ध्वस्त होतं. म्हणून GLOFचा धोका समजून घेणं म्हणजे फक्त हिमनदीकडे पाहणं नाही. संपूर्ण पर्वतीय जलव्यवस्था समजून घेणं आवश्यक आहे.

नेपाळने हा धोका आधीच अनुभवला आहे

हा भविष्यातील एखादा काल्पनिक धोका नाही. नेपाळमध्ये याआधी अनेक GLOF घटना घडल्या आहेत. ICIMODच्या नोंदीनुसार 1920च्या दशकापासून नेपाळमध्ये 90 पेक्षा जास्त GLOF घटनांची नोंद झाली आहे. 1985 मधील Dig Tsho GLOF ही त्यातील एक प्रसिद्ध घटना आहे. त्या पुरामुळे खालील भागातील पायाभूत सुविधांचं मोठं नुकसान झालं आणि नव्याने उभारण्यात आलेला hydropower प्रकल्पही वाहून गेला. यातून एक गोष्ट स्पष्ट होते.

हिमालयातील बर्फ आणि पाणी बदललं की त्याचा परिणाम केवळ पर्वतांवर होत नाही.

तो माणसांच्या घरापर्यंत पोहोचतो.

२०२४ मधील थामेची घटना भविष्यासाठी इशारा देऊन गेली

याचं अलीकडचं उदाहरण म्हणजे एव्हरेस्ट प्रदेशातील थामे. ऑगस्ट 2024 मध्ये थामे खोऱ्यात मोठी पूरस्थिती निर्माण झाली. ICIMODच्या अभ्यासानुसार, सुमारे 4,900 मीटर उंचीवर झालेल्या rock avalanche मुळे glacial lake मध्ये मोठी लाट निर्माण झाली आणि त्यानंतर पाण्याचा प्रचंड प्रवाह खाली आला. या घटनेत थामे गावाचं मोठं नुकसान झालं. अनेक घरे उद्ध्वस्त झाली आणि लोकांना सुरक्षित ठिकाणी हलवावं लागलं. या घटनेत तलावांमधून अंदाजे 459,000 घनमीटर पाणी बाहेर पडलं आणि debris सुमारे 80 किलोमीटरपर्यंत खाली गेल्याचं ICIMODच्या अभ्यासात नमूद आहे. ही घटना विशेष महत्त्वाची आहे कारण ती आपल्याला सांगते की GLOF केवळ हिमनदी वितळल्यामुळेच होतो असं नाही. हिमनदीतील बदल, तलावाचा वाढता आकार, भूस्खलन, rock avalanche, बर्फाचा मोठा भाग तलावात कोसळणं आणि अतिवृष्टी — या सगळ्या गोष्टी एकत्र आल्यावर धोका अचानक वाढू शकतो.

मग हिमनद्या पूर्णपणे वितळल्या तर?

इथेच परिस्थितीचा सर्वात मोठा विरोधाभास दिसतो. आज हिमनद्या वेगाने वितळत असल्यामुळे काही भागांमध्ये पाण्याचा प्रवाह आणि GLOFसारख्या आपत्तींचा धोका वाढू शकतो. पण भविष्यात हिमनद्यांचा बर्फाचा साठा खूपच कमी झाला तर दुसरी समस्या निर्माण होऊ शकते.

पाण्याची कमतरता.

हिमनद्या उन्हाळ्यात हळूहळू वितळून नद्यांना पाणी देतात. जर भविष्यात त्यांच्याकडे वितळण्यासाठीच कमी बर्फ उरला, तर कोरड्या हंगामात काही नद्यांच्या पाण्याच्या उपलब्धतेवर परिणाम होऊ शकतो. म्हणजे आजचा धोका आहे—

जास्त पाणी अचानक येण्याचा.

आणि पुढच्या काळातील धोका असू शकतो—

योग्य वेळी पुरेसं पाणी न मिळण्याचा.

हा विरोधाभासच हवामान बदलाचं गांभीर्य दाखवतो.

याचा परिणाम फक्त नेपाळच्या पर्वतीय गावांवर होणार नाही

नेपाळच्या हिमनद्यांचा प्रश्न नेपाळच्या सीमेपुरता मर्यादित नाही. हिमालयातून निर्माण होणाऱ्या नद्या पुढे भारत, बांगलादेश आणि इतर प्रदेशांमधून वाहतात. त्यामुळे हिमालयातील बर्फ, पर्जन्यमान आणि नदीप्रवाहातील बदलांचा परिणाम मोठ्या लोकसंख्येवर होऊ शकतो. पाण्याचा प्रश्न म्हणजे शेतीचा प्रश्न. शेतीचा प्रश्न म्हणजे अन्नाचा प्रश्न. नद्यांचा प्रश्न म्हणजे जलविद्युत आणि अर्थव्यवस्थेचा प्रश्न. आणि पाणी कमी-जास्त होण्याचा प्रश्न म्हणजे अखेरीस माणसांच्या जीवनाचा प्रश्न. यामुळे हिमालयातील हिमनद्या वाचवण्याची चर्चा केवळ पर्यावरणवाद्यांची चर्चा राहिलेली नाही.

ती भविष्यातील पाण्याच्या सुरक्षेची चर्चा आहे.

धोका वाढतोय, पण आपण पूर्णपणे असहाय्य नाही

हिमनद्या वाचवण्याचं मोठं काम जागतिक तापमानवाढ कमी करण्याशी जोडलेलं आहे. नेपाळ एकट्याने हवामान बदल थांबवू शकत नाही. त्यासाठी जगातील सर्व देशांना एकत्र काम करावं लागेल. पण नेपाळ स्वतःला या बदलांसाठी अधिक चांगल्या प्रकारे तयार करू शकतो. धोकादायक glacial lakes ची सतत पाहणी करता येते. उपग्रहांच्या मदतीने हिमनद्यांमध्ये होणारे बदल समजून घेता येतात. तलावांच्या पाण्याची पातळी मोजण्यासाठी sensors बसवता येतात. संभाव्य पूरमार्ग आधीच निश्चित करता येतात आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे, पर्वतीय गावांमध्ये वेळेवर इशारा पोहोचवणारी early-warning systems उभारता येतात. कारण अशा आपत्तीमध्ये पाच मिनिटांचा इशारा देखील एखाद्या कुटुंबासाठी संपूर्ण आयुष्य आणि मृत्यू यांच्यातला फरक ठरू शकतो.

शाळांमध्ये evacuation drills घेता येतील. गावकऱ्यांना सुरक्षित ठिकाणं आधीच माहीत करून देता येतील. रस्ते, पूल आणि जलविद्युत प्रकल्पांची रचना भविष्यातील पुरांचा विचार करून करता येईल.

धोका पूर्णपणे नाहीसा करता येणार नाही; पण त्याची किंमत नक्कीच कमी करता येऊ शकते.

हिमालय वितळत नाहीये, तो आपल्याला सावध करत आहे

हिमालय हजारो वर्षांपासून तिथे उभा आहे. त्यामुळे आपल्याला कदाचित तो कायम तसाच राहील असं वाटतं. पण पर्वतही बदलतात. हिमनद्या पुढे-मागे सरकतात. बर्फ जमा होतो आणि वितळतो. नद्या आपला मार्ग बदलतात. आणि आता हवामानातील वेगवान बदल या प्रक्रियांना अधिक गुंतागुंतीचं बनवत आहेत.

कदाचित म्हणूनच हिमालयाकडे आता केवळ सौंदर्य म्हणून पाहण्याची वेळ संपली आहे. त्या शुभ्र पर्वतांकडे पाहताना आपल्याला त्यामागचं पाणी दिसायला हवं. त्या पाण्यामागचा धोका दिसायला हवा.

आणि त्या धोक्यामागचं भविष्यही दिसायला हवं. कारण एखादी हिमनदी मागे सरकताना आवाज करत नाही. तलाव हळूहळू मोठा होत असताना गावातील लोकांना त्याचा आवाज ऐकू येत नाही. पर्वताच्या माथ्यावर बर्फाचा एखादा मोठा तुकडा तुटतो तेव्हा खालील गावाला कदाचित त्याची कल्पनाही नसते. पण एखाद्या दिवशी हे सगळं एकत्र आलं, तर त्याचा परिणाम काही मिनिटांत दिसू शकतो.

म्हणून आज हिमालय आपल्याला एक प्रश्न विचारतोय—

आपण संकट आल्यानंतर त्याचा सामना करणार आहोत, की संकट येण्याआधी त्याला समजून घेणार आहोत?

नेपाळसाठी या प्रश्नाचं उत्तर खूप महत्त्वाचं आहे. कारण तिथल्या पर्वतांवर साठलेला बर्फ फक्त आजचा नाही.

तो उद्याच्या पाण्याचा साठा आहे.

आणि त्या बर्फाच्या बदलत्या रूपात नेपाळच्या भविष्यासाठी एक इशारा दडलेला आहे.