महाराष्ट्राच्या आधुनिक इतिहासात मराठी अस्मिता, एकता आणि लोकशाही मूल्यांचे सर्वोच्च प्रतीक म्हणून संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ ओळखली जाते. भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर भाषावार प्रांतरचनेची मागणी देशभरात जोर धरू लागली होती. मात्र, मराठी भाषक जनतेला हक्काचे राज्य आणि मुंबई मिळवण्यासाठी मोठा जनसंघर्ष करावा लागला. सामान्य कष्टकरी, शेतकरी, कामगार, साहित्यिक आणि विचारवंतांच्या एकजुटीतून हा ऐतिहासिक लढा उभा राहिला.
संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ: पार्श्वभूमी आणि भाषिक राज्याची मागणी
स्वातंत्र्योत्तर काळात देशभरात भाषावार प्रांतरचनेचा विचार सुरू झाला. दक्षिणेत तेलुगू भाषकांसाठी आंध्र प्रदेशची निर्मिती झाल्यानंतर मराठी भाषकांनीही मुंबईसह अखंड महाराष्ट्राची मागणी लावून धरली. त्या वेळी मराठी भाषक जनता मुंबई इलाखा, मध्य प्रांत आणि हैदराबाद या तीन वेगवेगळ्या प्रशासकीय विभागांमध्ये विखुरलेली होती.
भाषावार प्रांतरचनेसाठी नेमण्यात आलेल्या दार कमिशन आणि जेव्हीपी समितीने सुरुवातीला मराठी भाषकांची ही मागणी नाकारली. त्यानंतर न्यायमूर्ती फाझल अली यांच्या अध्यक्षतेखाली स्थापन झालेल्या राज्य पुनर्रचना आयोगाने मुंबईसह द्विभाषिक राज्याची शिफारस केली. या द्विभाषिक राज्यात महाराष्ट्र आणि गुजरात एकत्र ठेवण्याचा निर्णय घेण्यात आला होता. मुंबई महाराष्ट्रापासून वेगळी ठेवण्याचा किंवा केंद्रशासित करण्याचा डाव असल्याचा संशय आल्याने संपूर्ण महाराष्ट्रात संतापाची लाट उसळली.
संयुक्त महाराष्ट्र समितीची स्थापना आणि व्यापक जनलढा
मराठी जनतेच्या असंतोषाला संघटित स्वरूप देण्यासाठी ६ फेब्रुवारी १९५६ रोजी पुण्यात ‘संयुक्त महाराष्ट्र समिती’ची स्थापना करण्यात आली. या समितीच्या माध्यमातून राजकीय मतभेद बाजूला ठेवून सर्वपक्षीय नेते एका व्यासपीठावर आले. केशवराव जेधे यांच्या अध्यक्षतेखाली समितीची धुरा सांभाळली गेली, तर एस. एम. जोशी यांनी सरचिटणीस म्हणून चळवळीला दिशा दिली.
या ऐतिहासिक आंदोलनात अनेक मातब्बर नेत्यांनी आपले योगदान दिले:
- एस. एम. जोशी: चळवळीचे मुख्य सूत्रधार आणि जनसामान्यांना एकत्र बांधणारे नेतृत्व.
- कॉम्रेड श्रीपाद अमृत डांगे: कामगार चळवळीची ताकद संयुक्त महाराष्ट्राच्या पाठीशी उभी करणारे नेते.
- आचार्य प्रल्हाद केशव अत्रे: आपल्या वृत्तपत्रातील ज्वलंत अग्रलेखांनी आणि प्रभावी वक्तृत्वाने जनमानसात चेतना निर्माण करणारे संपादक व साहित्यिक.
- सेनापती बापट: सत्याग्रहाचे नेतृत्व करून आंदोलनाला नैतिक अधिष्ठान मिळवून देणारे थोर स्वातंत्र्यसैनिक.
- प्रबोधनकार ठाकरे: स्पष्ट वक्तेपणा आणि विचारांच्या माध्यमातून चळवळीला वैचारिक बळ देणारे विचारवंत.
शाहीर आणि लोककलाकारांचे अतुलनीय योगदान
हा लढा केवळ राजकीय नेत्यांपुरता मर्यादित नव्हता, तर महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यातील खेड्यापाड्यांपर्यंत चळवळ पोहोचवण्यात लोककलावंतांचा मोठा वाटा होता. शाहिरांच्या डफावर पडणाऱ्या थापेने जनतेला अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची प्रेरणा दिली. शाहीर अमर शेख, अण्णा भाऊ साठे आणि शाहीर द. ना. गव्हाणकर या कलावंतांनी आपल्या कवनांतून आणि शाहिरीतून मराठी अस्मितेचा एल्गार पुकारला. कामगार व कष्टकरी वर्गाला या चळवळीशी जोडण्याचे मोलाचे कार्य या लोककलाकारांनी केले.
१०६ हुतात्म्यांचे सर्वोच्च बलिदान
मुंबई महाराष्ट्राचीच आहे ही मागणी लावून धरणाऱ्या आंदोलकांवर तत्कालीन सरकारने कठोर पावले उचलली. मुंबईतील फ्लोरा फाउंटन (आजचा हुतात्मा चौक) परिसर तसेच इतर भागांत शांततापूर्ण निदर्शने करणाऱ्या निशस्त्र आंदोलकांवर पोलिसांकडून गोळीबार करण्यात आला. या अमानुष कारवाईत शेकडो नागरिक जखमी झाले, तर १०६ निष्पाप मराठी आंदोलकांनी आपल्या प्राणांचे बलिदान दिले.
१०६ हुतात्म्यांच्या बलिदानाने या आंदोलनाला राष्ट्रीय पातळीवर प्रचंड महत्त्व प्राप्त झाले. मराठी जनतेचा रोष आणि वाढता दबाव पाहून केंद्र सरकारला अखेर नमते घ्यावे लागले. द्विभाषिक राज्याचा प्रयोग अयशस्वी ठरल्याचे सिद्ध झाले.
१ मे १९६०: अखंड महाराष्ट्राचा उदय
प्रदीर्घ संघर्ष, जनतेचा अटळ निर्धार आणि हुतात्म्यांच्या पवित्र बलिदानानंतर केंद्र सरकारने मराठी भाषिकांची मागणी मान्य केली. १ मे १९६० रोजी मुंबईसह स्वतंत्र महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाली. महाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री म्हणून यशवंतराव चव्हाण यांनी सूत्रे हाती घेतली. मुंबई ही महाराष्ट्राची राजधानी बनली आणि मराठी माणसाचे हक्काच्या राज्याचे स्वप्न साकार झाले.
संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीची प्रमुख फलनिष्पत्ती
- मराठी भाषेला प्रशासकीय स्थान: मराठी भाषक प्रदेशांचे एकत्रिकरण होऊन भाषिक अस्मितेला राज्यकारभारात प्रतिष्ठा मिळाली.
- लोकशाही मूल्यांचा विजय: शांततापूर्ण जनआंदोलन आणि संसदीय मार्गांनी हक्क कसे मिळवता येतात, याचा आदर्श या चळवळीने घालून दिला.
- कामगार आणि शेतकरी एकता: मुंबईतील गिरणी कामगारांपासून ते ग्रामीण भागातील शेतकऱ्यांपर्यंत सर्वांनी एका ध्येयासाठी दिलेला लढा इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी नोंदवला गेला.
संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ ही केवळ एका राज्याच्या सीमारेषा निश्चित करणारी चळवळ नव्हती, तर ती स्वाभिमान, सामाजिक एकात्मता आणि अन्यायाविरुद्ध लढण्याची शिकवण देणारा महाराष्ट्राच्या इतिहासातील देदीप्यमान अध्याय आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
संयुक्त महाराष्ट्र समितीची स्थापना कधी आणि कुठे झाली?
संयुक्त महाराष्ट्र समितीची स्थापना ६ फेब्रुवारी १९५६ रोजी पुणे येथे झाली.
संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत किती आंदोलक हुतात्मा झाले?
संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीदरम्यान शांततापूर्ण निदर्शने करणाऱ्या १०६ आंदोलकांनी आपल्या प्राणांचे सर्वोच्च बलिदान दिले.
स्वतंत्र महाराष्ट्र राज्याची स्थापना कधी झाली?
मुंबईसह स्वतंत्र महाराष्ट्र राज्याची स्थापना १ मे १९६० रोजी झाली.
महाराष्ट्र राज्याचे पहिले मुख्यमंत्री कोण होते?
महाराष्ट्र राज्याचे पहिले मुख्यमंत्री यशवंतराव चव्हाण होते.
