महाराष्ट्राच्या समृद्ध भक्तीपरंपरेमध्ये विविध सण-उत्सवांच्या वेळी वेगवेगळ्या देवतांची मनोभावे स्तुती केली जाते. त्यामध्ये धन, धान्य, ऐश्वर्य आणि मांगल्याची अधिष्ठात्री असलेल्या आदिशक्तीच्या पूजनानंतर म्हटली जाणारी लक्ष्मीची आरती अत्यंत आदरणीय आणि पवित्र मानली जाते. सायंकाळच्या वेळी किंवा सणांच्या शुभ मुहूर्तावर घरामध्ये शांतता, समाधान आणि भरभराट लाभावी यासाठी ही उपासना अत्यंत श्रद्धेने केली जाते.
लक्ष्मीची आरती आणि उपास्य देवतेचे स्वरूप
सदर आरती ही साक्षात महालक्ष्मी देवीला उद्देशून गायली जाते. भारतीय संस्कृतीत लक्ष्मी ही केवळ भौतिक संपत्तीची स्वामिनी नसून ती धैर्य, कीर्ती, ज्ञान, संतती आणि आनंदाची जननी मानली गेली आहे. घरात स्वच्छता, पावित्र्य आणि शुचिर्भूत वातावरण राखल्यास तिथे लक्ष्मीचा कायमस्वरूपी वास राहतो, अशी लोकमान्यता आहे. देवीची आरती गाऊन साधक तिच्याकडे केवळ संपत्तीची नव्हे, तर सन्मार्गाने जीवन जगण्याची बुद्धी आणि तृप्त मनाची प्रार्थना करतात.
लक्ष्मीची आरती कोणत्या सणांना आणि प्रसंगी गायली जाते?
महाराष्ट्रात वर्षभरात अनेक विशेष पर्वकाळात देवीच्या या आरतीचे श्रवण आणि गायन केले जाते:
- दिवाळी – लक्ष्मीपूजन: आश्विन अमावास्येच्या दिवशी संध्याकाळी होणाऱ्या मुख्य पूजनात सर्व कुटुंबीय एकत्र येऊन मोठ्या भक्तिभावाने ही आरती करतात.
- कोजागिरी पौर्णिमा: आश्विन पौर्णिमेच्या रात्री जागरण करताना चंद्राच्या प्रकाशात दूध आटवून देवाला नैवेद्य दाखवण्यापूर्वी देवीची उपासना म्हणून आरती केली जाते.
- मार्गशीर्ष गुरुवार व्रत: मार्गशीर्ष महिन्यातील सर्व गुरुवारी घटस्थापना करून महालक्ष्मीचे व्रत केले जाते. या व्रताच्या पूजेनंतर ही आरती मनोभावे म्हटली जाते.
- वरलक्ष्मी व्रत: श्रावण महिन्यातील दुसऱ्या शुक्रवारी सौभाग्यवती स्त्रिया वरलक्ष्मीचे पूजन करतात, त्यावेळीही हीच उपासना संपन्न होते.
- नित्य संध्यावंदन: अनेक घरांमध्ये प्रत्येक शुक्रवारी किंवा नित्यनेमाने दिवेलागणीच्या वेळी घरातील शांततेसाठी आरती करण्याची जुनी परंपरा आहे.
आरतीची पारंपरिक पद्धत आणि पूजा विधी
आरती हा केवळ गायनाचा भाग नसून तो एकाग्रतेने केलेला दीपविधी आहे. लक्ष्मीची आरती करताना पुढील साहित्य आणि पद्धतीचा वापर केला जातो:
- पूजेचे ताट: पितळी किंवा तांब्याच्या स्वच्छ ताटामध्ये कुंकुम, अक्षता, ताजी फुले आणि प्रसादाचे साहित्य मांडले जाते.
- दीप प्रज्वलन: गाईच्या शुद्ध तुपाचा किंवा तिळाच्या तेलाचा दिवा प्रज्वलित केला जातो. पंचारती अथवा निरांजनाचा वापर मुख्यत्वे केला जातो.
- कापूरारती: मुख्य दिव्यानंतर कापूर लावून आरती ओवाळली जाते. कापराची ज्योत नकारात्मकता दूर करून वातावरण शुद्ध करते.
- घंटा आणि टाळ: आरती गाताना डाव्या हाताने लयीत घंटी वाजवली जाते, ज्यामुळे वातावरणात सकारात्मक कंपने निर्माण होतात.
- ओवाळण्याची दिशा: देवासमोर आरतीचे ताट घड्याळाच्या काट्याच्या दिशेने (प्रदक्षिणा मार्गाने) गोलाकार फिरवले जाते.
आध्यात्मिक महत्त्व आणि महाराष्ट्रातील घराघरांतील स्थान
मराठी संस्कृतीत लक्ष्मीच्या पूजनाला आणि तिच्या आरतीला एक कौटुंबिक अधिष्ठान लाभले आहे. आरती संपल्यानंतर घरातील सर्व सदस्य दिव्याची ज्योत डोळ्यांना आणि माथ्याला लावून तेज स्वीकारतात, ज्याला ‘आरती घेणे’ म्हटले जाते. त्यानंतर तीर्थ आणि प्रसादाचे वाटप होते. आरतीच्या वेळी संपूर्ण कुटुंब एकत्र येऊन भक्तीरसात लीन होते, ज्यामुळे कौटुंबिक स्नेह वाढीस लागतो.
तात्विक दृष्टिकोनातून विचार केल्यास, कापूर ज्याप्रमाणे स्वतः जळून जगाला प्रकाश आणि सुगंध देतो, त्याचप्रमाणे मनुष्याने आपल्यातील अहंकाराचे दहन करून समाजात परोपकारी वृत्तीने जगावे, हा संदेश या विधीतून मिळतो. म्हणूनच लक्ष्मीची आरती ही केवळ भौतिक सुखाची मागणी नसून अंतःकरणातील शुद्धता आणि कृतज्ञता व्यक्त करण्याचे एक प्रभावी माध्यम आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
लक्ष्मीची आरती प्रामुख्याने कोणत्या वेळी करणे शुभ मानले जाते?
लक्ष्मीची आरती प्रामुख्याने प्रदोष काळात म्हणजेच दिवेलागणीच्या वेळी किंवा शुभ सणांच्या रात्री पूजा संपन्न झाल्यावर करणे अत्यंत शुभ मानले जाते.
आरती करताना कापराचा वापर का केला जातो?
कापूर हा अत्यंत पवित्र मानला जातो. कापराच्या ज्योतीमुळे परिसरातील नकारात्मकता नष्ट होते, वातावरण सुगंधित आणि शुद्ध होते, म्हणून आरतीच्या शेवटी कापूरारती केली जाते.
मार्गशीर्ष गुरुवारच्या पूजेत लक्ष्मीच्या आरतीचे काय स्थान आहे?
मार्गशीर्ष महिन्यातील गुरुवारी घटस्थापना व महालक्ष्मीच्या व्रताची कथा वाचल्यानंतर संपूर्ण कुटुंबासह आरती केली जाते, ज्यामुळे पूजेची सांगता पूर्ण मानली जाते.
आरती ओवाळताना ताट कोणत्या दिशेने फिरवावे?
पूजेचा विधी करताना आरतीचे ताट नेहमी घड्याळाच्या काट्याच्या दिशेने म्हणजेच डावीकडून उजवीकडे गोलाकार प्रदक्षिणा पद्धतीने ओवाळले जाते.
